Wiki và lòng tin vào tính bản thiện

17/06/2007 23:32

Giống như Web hình thành từ mong muốn mọi người hiểu nhau hơn, cội nguồn sức sống của Wiki là lòng tin vào tính bản thiện của con người.


Giống như Web lúc đầu được tạo ra nhằm phục vụ các nhà vật lý năng lượng cao để rồi nhanh chóng trở thành một thực thể toàn cầu, thế giới Wiki rộng lớn ngày nay khởi đầu từ một phương tiện làm việc của giới "kiến trúc sư phần mềm" (một số không nhiều những người nghiên cứu các nguyên lý kiến trúc trong việc xây dựng phần mềm máy tính). Sự lan tỏa mạnh mẽ xuất phát từ triết lý nhân bản của công nghệ.

Ward Cunningham và WikiWikiWeb

Mọi chuyện bắt đầu từ những ngày tháng 3/1995, khi Ward Cunningham đưa hệ thống WikiWikiWeb vào hoạt động. Cộng đồng những người xây dựng bộ tài liệu chuẩn về các mẫu dáng thiết kế (design pattern), gồm những chuyên gia phần mềm ở nhiều nước khác nhau, phải trao đổi với nhau rất nhiều về những tài liệu đã biên soạn, vì vậy đang rất cần có một phương tiện nào đó để cộng tác một cách hiệu quả.

WikiWikiWeb là một loại hệ thống quản trị nội dung (content management system) nhưng thay vì "xiết chặt" việc sửa đổi tài liệu ở dạng trang Web, nó lại cho phép nội dung trang Web được sửa đổi hết sức dễ dàng bởi bất kỳ ai dùng trình duyệt Web. Nội dung sửa đổi xuất hiện trên Web ngay lập tức mà không cần ai duyệt trước. Tuy nhiên, WikiWikiWeb ghi nhớ tỉ mỉ những phiên bản khác nhau của mỗi tài liệu, cho phép so sánh các phiên bản và khôi phục nhanh chóng phiên bản cũ. Đó là cách "đề kháng" chủ yếu của hệ thống.

Ward Cunningham tại hội nghị Wikimania 2006.

Thông qua WikiWikiWeb, những người biên soạn tài liệu còn có thể thảo luận với nhau về nội dung của mỗi tài liệu và bất kỳ ai cũng xem được những ý kiến trao đổi đó.

Với WikiWikiWeb, mọi việc đều nhanh chóng và thông suốt, đúng như nghĩa của cụm từ Wiki Wiki trong tiếng Hawaii. Trong một lần đến Honolulu (Hawaii, Mỹ) dự hội nghị, Cunningham được hướng dẫn về hệ thống xe buýt con thoi Wiki Wiki trong sân bay. Và cụm từ "hay hay" này đã đi vào tên gọi của phần mềm do ông xây dựng, thay thế cho tên dự định là QuickWeb.

Cunningham từng nổi tiếng với những nguyên lý thiết kế phần mềm do ông đề xuất và mô tả rõ ràng. Riêng với WikiWikiWeb, Cunningham tuân theo một nguyên lý lớn chưa từng được phát biểu trong bất kỳ tài liệu kỹ thuật nào và có lẽ ông chưa bao giờ nghĩ đến việc phát biểu nó một cách chính thức.

Xe buýt Wiki Wiki trong sân bay quốc tế Honolulu (Mỹ).

Từ khi Cunningham chuyển WikiWikiWeb thành phần mềm nguồn mở, Wiki Wiki được nói ngắn gọn là Wiki. Wiki nhanh chóng trở thành từ ngữ toàn cầu, được dùng phổ biến trong nhiều tổ chức để chỉ một phương tiện rất hiệu quả để làm việc cộng tác. Nhưng Wiki được hiểu như là một cộng đồng, như là một văn hóa, có lẽ chỉ từ khi ra đời Báck khoa toàn thư Wikipedia do Jimmy Wales khởi xướng.

Jimmy Wales và Wikipedia

Tuổi thơ của Jimmy Wales gắn liền với những quyển từ điển bách khoa nhiều màu sắc. Cậu bé Jimmy thích "đánh vật" với những trang từ ngữ mà cậu vô tình khám phá từ kệ sách của gia đình. Chính những ấn tượng thuở non dại đã đưa Wales đến quyết định xây dựng Bách khoa toàn thư miễn phí trên Web, khi mà tài sản của Wales ở tuổi trung niên đã đủ cho ông sống đến cuối đời, sau những thành công ngoạn mục trong kinh doanh tài chính.

Tháng 1/2001, trong lúc dự án Bách khoa toàn thư Nupedia của Wales đang tiến triển chậm chạp, Larry Sanger - một cộng sự của Wales – đề nghị sử dụng phần mềm Wiki. Wales rất phân vân nhưng rồi cũng đồng ý với dự án Wikipedia (tên gọi do Sanger đề nghị). Wales nghĩ rằng chỉ dùng Wikipedia để bổ sung cho Nupedia.

Ngay từ lúc ra đời, Wikipedia bị giới học giả phê phán kịch liệt. Người ta ví nó như một bức tường sạch với những bình sơn xịt để cạnh bên, mời gọi mọi người và kết quả chỉ có thể là một thứ "tranh tường" bẩn thỉu. Những người theo "chủ nghĩa tinh hoa" (elitism) tin tưởng chắc chắn việc biên soạn từ điển chỉ có thể dành cho tầng lớp ưu tú. Về thời điểm ấy, Wales kể rằng có những lúc ông choàng tỉnh nửa đêm, toát mồ hôi lo sợ Wikipedia bị thiên hạ phá tan hoang.

Nhưng rồi Wikipedia phát triển nhanh chóng, tốt đẹp đến mức Wales thấy không cần thiết duy trì dự án Nupedia. Wikipedia hiện nay là Bách khoa toàn thư đa ngữ có số lượng mục từ vượt xa mọi Bách khoa toàn thư khác. Trong khi WikiWikiWeb đã gây ấn tượng vì "nhanh", Wikipedia làm người ta choáng ngợp vì "nhiều". Tựa như Linux được tôn vinh như một biểu tượng của phần mềm nguồn mở, Wikipedia đã cho thế giới thấy giá trị của khái niệm "tài liệu nguồn mở" (open source document).

Jimmy Wales vui mừng khi báo giới Đài Loan ca ngợi Wikipedia tiếng Hoa (2006).


Bản thân Cunningham rất ngưỡng mộ sự thành công của Wikipedia. Khi được hỏi ý kiến về những "tai tiếng" của Wikipedia, Cunningham đáp nhẹ nhàng: "Nếu (Wikipedia) có 20 điều xấu so với 25 triệu điều tốt chẳng hạn, thì không thể nói là không thành công. Người ta quen nghĩ Bách khoa toàn thư phải hoàn hảo. Thế nào là hoàn hảo? Để hoàn hảo, phải có quan điểm khoan hòa (neutral). Nhưng thế nào là khoan hòa? (...) Tôi nghĩ khoan hòa nghĩa là chúng ta hãy tin nhau hơn một chút so với mức mà chúng ta có lý do để tin".

Với Wikipedia, ấn tượng đặc biệt nhất của Cunningham là "chất lượng và diện mạo hoàn chỉnh của những bài viết, ngay cả khi chúng chưa hoàn thành". Ông hết lời khen ngợi: "Giá trị mà họ đạt được là số lượng và chất lượng của những bài viết, nhất là những bài về các sự kiện đang diễn ra và về sự giao thoa của các nền văn hóa. (...) Họ đang xây dựng nên những thứ hoàn toàn khác biệt mà chúng ta chưa từng có trước đây".

NGỌC GIAO


Ý kiến bạn đọc (0)
Tên   Email

Lên đầu trang