Thung lũng huyền bí

18/03/2013 10:03

Đối với những người thiết kế nhân vật CG (Computer Graphics) trong lĩnh vực điện ảnh và trò chơi điện tử, có một điều cấm kỵ: không làm cho nhân vật quá giống người thực về ngoại hình.

Nhân vật CG "quá giống người thực" nhưng không có được hành vi của người thực sẽ gây nên phản cảm nơi người xem. "Giới luật" cảm tính này được nhắc đến bằng tên gọi "thung lũng huyền bí" (uncanny valley).

"Nếu bạn chưa biết nhóm nhạc trẻ AKB48, chắc chắn bạn chưa đến Nhật Bản", một người hâm mộ AKB48 tại Tokyo khẳng định "như đinh đóng cột".Nhóm nữ AKB48 trình diễn hàng đêm tại cao ốc Don Quijote, thuộc khu Akihabara của Tokyo (AKB là từ viết tắt của Akihabara, 48 là "số hên" của nhóm). Nhóm AKB48 thường xuyên có 48 ca sĩ chính thức (nhóm nhạc đông người nhất theo kỷ lục Guinness) và khoảng 20 ca sĩ tập sự.

Trong một đoạn phim ca nhạc quảng cáo của nhóm nhạc AKB48 cho công ty bánh kẹo Ezaki Glico vào tháng 6/2011, người xem lần đầu tiên trông thấy ca sĩ mới của nhóm: Aimi Eguchi. Aimi rất xinh đẹp và có giọng hát ngọt ngào, có lẽ vì thế mà cô là ca sĩ chính trong đoạn phim, tuy là thành viên mới của nhóm. Những người hâm mộ AKB48 lập tức tìm hiểu lai lịch của Aimi và được biết rằng Aimi 16 tuổi, đến từ quận Saitama, thuộc đảo Honshu. Người quản lý AKB48 cho biết thêm: Aimi vừa được nhận vào nhóm sau một cuộc tuyển chọn định kỳ. Sự xuất hiện thành viên mới thay thế thành viên cũ quá tuổi là điều xảy ra thường xuyên ở nhóm AKB48.



Aimi Eguchi - ca sĩ ảo của nhóm nhạc AKB48.

Khi "cơn sốt Aimi" kéo dài được vài tuần, Công ty Glico bất ngờ thông báo: Aimi thực ra là mô hình CG, được tạo ra dựa theo từng nét đẹp riêng của các ca sĩ trong nhóm. Những kỹ sư thiết kế và điều khiển Aimi đã cố gắng tự tạo phần cứng, phần mềm để nét mặt và động tác của Aimi khớp với diễn xuất của một ca sĩ trong nhóm AKB48.Đó vốn là công nghệ bí mật, chỉ có ở các xưởng phim lớn.

Sự thực về Aimi làm nhiều người hâm mộ thất vọng não nề, có phần bất bình, trừ một số người quả quyết rằng mình đã ngờ vực từ trước vì Aimi có dáng điệu không tự nhiên và không hề xuất hiện trong những cuộc trình diễn nhạc sống của AKB48. Các nhà phê bình âm nhạc thiên về ý kiến tích cực, xem đó là sự kiện thú vị, là hệ quả tất yếu của thế giới hiện tại tràn ngập nhân vật ảo.Phải chăng rất nhiều người đã có nhân vật ảo đại diện cho mình (avatar) khi giao tiếp trên mạng?Nếu đã có ca sĩ ảo Hatsune Miku với cộng đồng hâm mộ đông đảo, sao không thể chấp nhận Aimi Eguchi?

Giới phê bình âm nhạc dường như không để ý một chi tiết quan trọng: trong khi Hatsune Miku là nhân vật manga, Aimi Eguchi được tạo hình như người thực để đánh lừa người xem. Dù Aimi có khuôn mặt kiều diễm, có người cho rằng cô chỉ là sản phẩm Frankenstein và "trò đùa" của Glico không thể kéo dài vì chẳng sớm thì muộn người xem sẽ phát hiện sự thực về Aimi, dù Glico thừa nhận hoặc không. Aimi đã bắt đầu bước vào "thung lũng cấm".

Năm 1970, trong một bài báo bàn về khoa học rô-bốt với nhan đề Uncanny valley, kỹ sư Nhật Masahiro Mori đưa ra nhận xét về việc chế tạo rô-bốt hình người. Theo Mori, cảm xúc của con người đối với rô-bốt tăng dần theo chiều hướng tích cực khi ngoại hình rô-bốt có được càng nhiều đặc điểm giống con người, thế nhưng cảm xúc sẽ nhanh chóng chuyển hướng ngược lại, trở thành tiêu cực nếu mức độ giống người của rô-bốt vượt quá giới hạn nào đó. Cảm xúc chỉ trở lại hướng tích cực khi rô-bốt hoàn toàn giống người, cả về ngoại hình lẫn thái độ, cử chỉ! Mori đưa ra một đồ thị tượng trưng, mô tả cảm xúc của con người đối với rô-bốt như là hàm của "độ giống người" của rô-bốt. Đường biểu diễn tăng nhanh ở đoạn đầu rồi đột ngột tạo ra một khe vực với hai bờ dốc đứng. Đó là thung lũng cấm mà người thiết kế rô-bốt cần tránh.

Lý thuyết của Mori là sự khái quát từ kinh nghiệm của ông khi quan sát phản ứng của người bình thường đối với rô-bốt hình người. Lạ thay, con người cảm thấy rô-bốt có tính người nhất định khi rô-bốt vẫn còn diện mạo "máy móc" và cử động vụng về, nhưng khi rô-bốt có ngoại hình rất giống người với lớp da và tóc giả, biết thực hiện những thao tác phức tạp, con người lại cảm thấy ghê sợ. Đối với con người, những khuôn mặt giả càng sống động, những cử động máy móc càng khéo léo, càng trở nên... ma quái!

Mori không thể đưa ra luận cứ vững chắc nhưng trên thực tế hầu như mọi người đều hiểu được những gì ông diễn đạt và tìm cách lý giải, chứng minh theo cách riêng. Dường như con người, qua hàng triệu năm tiến hóa, đã khắc ghi những bản năng sâu đậm, tạo ra sự nhờm gớm khi tương tác với những gì rất giống người nhưng không phải là người, dù điều đó thể hiện ở rô-bốt, ở nhân vật CG hay ở... con người sinh vật. Đó là điều bí ẩn của cảm xúc, không dễ làm sáng tỏ bằng lý lẽ.

Vào lúc Mori trình bày quan điểm của mình, những mô hình CG được tạo ra bởi máy tính chưa tồn tại.Khi nhân vật CG bắt đầu đi vào điện ảnh, lời khuyên của Mori tỏ ra có hiệu lực trong lĩnh vực mới.

Trong phim truyện thiếu nhiThe Polar Express (2004), mọi nhân vật CG đều được tạo hình giống hệt người thực. Người trưởng tàu trong phim được điều khiển trực tiếp bởi diễn viên Tom Hanks dựa vào công nghệ MO (Motion Capture).Nhờ bộ trang phục đặc biệt của Hanks gắn chằng chịt những bộ cảm ứng, diễn xuất của Hanks được truyền dẫn tức thời đến nhân vật CG trong máy tính.Thật bất ngờ, nhân vật thân thiện của Hanks "truyền dẫn" đến trẻ em sự rờn rợn khó tả.

Trong phim truyện sử thi Beowulf (2007), diễn xuất nét mặt của những nhân vật CG giống hệt người thực tỏ ra tinh tế hơn nhiều so với The Polar Express nhưng vẫn gây ra cảm xúc tiêu cực tương tự nơi người xem. Trong phim, quái vật Grendel được sinh ra bởi "quái vật mẹ" có diện mạo của diễn viên Angelina Jolie và được điều khiển trực tiếp bởi chính Jolie nhờ công nghệ MO. David Gallagher - biên tập viên báo The New York Times - nhận xét: "Sau khi xem Beowulf ở rạp 3D Imax, tôi chỉ muốn thư giãn bằng cách trở lại với những phim có diễn viên bình thường, bằng xương bằng thịt!".



Nhân vật CG có diện mạo của diễn viên Angelina Jolie trong phim Beowulf (2007).

Nhiều trường hợp gây phản cảm khác của các phim sử dụng nhân vật CG đều được quy về một nguyên nhân: khi có ngoại hình quá giống người thực, nhân vật CG rơi vào thung lũng cấm.

Xưởng phim hoạt hình Pixar đề ra nguyên tắc bất di bất dịch: không bao giờ tạo hình nhân vật CG giống hệt người thực. Những nhân vật trong phim The Incredibles (2004), Ratatouille (2007) đều có sự cách điệu theo phong cách truyện tranh, đem đến nét duyên sống động của phim búp bê. Pixar luôn tự hào với phim hoạt hình "thuần túy" của mình, không sử dụng công nghệ MO!

Khi thực hiện phim Avatar (2009), đạo diễn James Cameron triệt để khai thác công nghệ MO và đặc biệt quan tâm đến thung lũng cấm. Đứng trước những cộng sự, Cameron vẽ đường biểu diễn của Mori lên bảng và chỉ vào thung lũng cấm: "Nếu chúng ta không bước vào đây và nếu chúng ta không đeo bám được vào bờ đối diện, dù chỉ chênh vênh ở mép vực, chúng sẽ phải chịu thảm bại, sẽ phá tán tiền bạc của hãng 20th Century Fox".

Cameron tin rằng với những thiết bị mới giúp diễn xuất mặt và mắt của nhân vật CG theo diễn viên thực, ông sẽ vượt qua thung lũng cấm. "Lúc đầu, trong khoảng hai năm rưỡi, chúng tôi thử nghiệm mọi công nghệ khả dĩ và chủ động chế tạo các thiết bị cần thiết. Khi theo dõi diễn xuất của nhân vật CG đầu tiên đã hoàn thành, tôi tự hỏi: 'Nhân vật của tôi sẽ là thế này sao? Thế thì tôi chết đi cho rồi! Tôi đã vứt cả đống tiền vào sọt rác!'. Sau khoảng mười tuần cật lực chỉnh sửa, có một lúc tôi ngồi lại một mình trong phòng dựng phim, khi mọi người đã về hết. Tôi nhìn chằm chằm vào màn hình. Đó là khuôn mặt cận cảnh của nhân vật Neytiri, vai diễn của Zoe Saldana. Tôi nghĩ: 'Cô ta sống rồi! Cô ta là người thực!'.Tôi biết mình đã làm được".



Nhân vật Neytiri trong phim Avatar (2009).

Theo Cameron, thành công quan trọng nhất của Avatar không phải ở công nghệ phim ba chiều (3D) mà là sự vượt qua thung lũng cấm. Không phải mọi người đều đồng ý với ông: nhân vật CG trong Avatar dù rất tinh tế trong từng chi tiết nhưng có ngoại hình khác biệt với người thực một cách khôn ngoan!

Cameron tiếp tục nhìn về tương lai, vững tin vào thành công của phim có Clint Eastwood thời trẻ, diễn xuất bởi Eastwood thời nay.Tuy nhiên, không mấy người hứng thú với ý tưởng làm phim có sự tham gia của... diễn viên đã mất, như Marilyn Monroe.Đó là cái bẫy vô cùng nguy hiểm của thung lũng huyền bí.

NGỌC GIAO

Ý kiến bạn đọc (0)
Tên   Email

Lên đầu trang