Sách nguồn mở

22/03/2013 23:22

Trào lưu sách nguồn mở xuất phát tại Mỹ, khởi đầu từ việc biên soạn các loại sách học (textbook).

Khác với sách điện tử miễn phí, sách nguồn mở (open source book) là loại sách điện tử mà tác giả cho phép mọi người có thể chỉnh sửa, thêm bớt nội dung tùy nhu cầu, với điều kiện phiên bản mới cũng là sách nguồn mở.

Cuối năm 2011, Matt Boelkins - giáo sư toán học của Đại học Grand Valley (Michigan) - dành trọn kỳ nghỉ sabbatical của mình (kéo dài suốt học kỳ) để biên soạn giáo trình mới cho môn Giải tích. Khác với những lần biên soạn sách in trước đó, Boelkins đưa từng phần của sách mới lên mạng với dạng thức PDF để mọi người tải xuống miễn phí.

Sách điện tử của Boelkins chứa đựng nhiều liên kết trỏ đến những ứng dụng Java trên trang mạng của ông nhằm minh họa từng phần nội dung một cách sinh động. Thông qua giáo trình mới, Boelkins thể hiện ý tưởng mới: các ví dụ trong sách không còn là bài tập đơn giản áp dụng các quy tắc, mà đều là những bài tập chọn lọc có tính gợi mở, buộc người học phải nắm vững kiến thức và tự phát hiện kiến thức mới. Boelkins cho rằng việc nêu hàng loạt ví dụ đơn giản chỉ làm cho người học có cảm giác hiểu bài, nhưng không thực sự hiểu bài.

Tuy nhiên, nét mới thực sự của quyển sách không thuộc về nội dung. Boelkins sẵn sàng gửi tập tin nguồn của quyển sách cho những đồng nghiệp có nhu cầu bổ sung, cải tiến. Giáo trình Giải tích của Boelkins trở thành sách nguồn mở.

Có điều lạ hơn nữa: Boelkins không phải là người duy nhất biên soạn sách nguồn mở. Nhiều giáo trình toán học (Giải tích Véc-tơ, Giải tích thực, Đại số tuyến tính, Đại số trừu tượng,...) dưới dạng sách nguồn mở được Viện Toán học Mỹ (American Institute of Mathematics - AIM) tập hợp, xét duyệt và giới thiệu tại trang mạng AIM Open Textbook Initiative. Tập tin PDF và tập tin nguồn của sách được sử dụng theo thỏa thuận Creative Commons.

Đối với người biên soạn sách nguồn mở, mục tiêu chính dĩ nhiên không phải là tiền bạc. Người biên soạn thường muốn thể hiện ý tưởng mới và nhanh chóng phổ biến nội dung cho đông đảo người đọc. Boelkins giải thích: "Tôi biên soạn sách Giải tích nguồn mở một phần vì tôi thấy chưa có sách Giải tích nào thực sự thích hợp với quá trình tự học, một phần vì tôi nghĩ rằng mình không nên làm giàu với sách Giải tích".

Richard Baraniuk - giáo sư ngành Kỹ thuật Điện và Máy tính tại Đại học Rice (Texas) - tự hào: "Quyển sách nguồn mở của tôi đã có được năm triệu người dùng. Đó là tác động lớn lao mà không có tiền bạc nào mua được". Baraniuk sáng lập trang mạng Connexions, cổ vũ cho sự hình thành cộng đồng những người biên soạn giáo trình nguồn mở. Mỗi thành viên của Connexions có thể đóng góp cho cộng đồng toàn bộ hoặc một phần giáo trình nào đó mà mình quan tâm, có thể biên soạn giáo trình mới từ các nội dung được đóng góp bởi những thành viên khác.

Connexions chỉ là một trong nhiều cộng đồng biên soạn sách nguồn mở. Mỗi cộng đồng thường tập trung vài lĩnh vực học thuật nhất định, hướng đến đối tượng nhất định (học sinh hoặc sinh viên) và có những tiêu chí riêng về việc thẩm định sách.

Sự xuất hiện sách nguồn mở thúc đẩy dịch vụ in sách theo nhu cầu. Những cửa hàng sách do sinh viên quản lý tại các đại học Mỹ đều nhận in sách nguồn mở. Người dùng giáo trình nguồn mở có thể đặt in sách màu hoặc sách trắng đen, rẻ hơn nhiều so với sách học do các nhà xuất bản phát hành.

Giáo trình nguồn mở được cải tiến thường xuyên, lại tiết kiệm chi phí cho người dùng, do vậy việc phổ biến giáo trình nguồn mở tại các đại học Mỹ tưởng như là điều đương nhiên. Thực tế lại không phải như vậy. Trong thời gian dài, nhiều môn học gắn chặt với sách của những tác giả tên tuổi. Tại nhiều đại học Mỹ, các học phần toán đại cương gắn liền với sách Calculus của tác giả James Stewart. Sinh viên ngành tài chính không thể không đụng đến quyển Fundamentals of Financial Management dầy hơn ngàn trang của tác giả Eugene Brigham. Những sách "kinh điển" đã vun đắp sự giàu có cho các tác giả và nhà xuất bản, đồng thời tạo ra gánh nặng chi phí cho người học, đặc biệt khó chịu trong thời buổi kinh tế lao dốc. Việc biên soạn sách công phu tạo ra thu nhập cao cho tác giả là điều thỏa đáng. Tuy nhiên khi người dùng sách không được phép chọn lựa, họ dễ dàng bị "khai thác", phải trả tiền sách ngày càng tăng.

Sinh viên Đại học UC Berkeley tham gia phong trào Textbook Rebellion (29/9/2011).

Đầu học kỳ mùa thu của năm 2011, sinh viên Đại học UC Berkeley (California) tổ chức phong trào "nổi loạn" Textbook Rebellion, phản đối các giáo sư buộc sinh viên phải dùng sách của tác giả cụ thể, phản đối các giáo sư buộc sinh viên dùng sách mới tái bản. Phong trào Textbook Rebellion thu thập chữ ký cho một kiến nghị gửi đến các hội đồng trường và chính quyền bang, yêu cầu phải có giải pháp sách học giá rẻ, yêu cầu sử dụng sách nguồn mở một khi đã có sách nguồn mở thích hợp, được xác nhận chất lượng bởi tổ chức có uy tín.

Theo những người tổ chức phong trào, các đại học thường yêu cầu sinh viên dùng sách mới tái bản, điều này khiến giá sách tăng liên tục, nhanh hơn tốc độ lạm phát, trong khi sách được tái bản sau vài năm thực chất không có cải tiến đáng kể. Nếu luôn luôn mua sách mới theo yêu cầu, mỗi sinh viên mất khoảng 900 USD tiền sách cho một năm học. Nếu mua sách cũ hoặc sách điện tử, tiền sách cho một năm học là 600 USD. Khoản tiền sách cho năm học sẽ chỉ còn 180 USD nếu cho phép dùng sách nguồn mở. Tính toán chi tiết được nêu ra: nếu sách vật lý cho 185 sinh viên trong giảng đường là sách nguồn mở, lập tức có ngay khoản tiền tiết kiệm 24.000 USD, bằng giá một chiếc xe hơi mới!

Cuộc vận động Textbook Rebellion chưa có hồi kết mặc dù ý tưởng sử dụng sách nguồn mở trong giáo dục đã xuất hiện từ mười năm trước. Điều đáng ngạc nhiên là ý tưởng sách giáo khoa nguồn mở được đề xuất bởi Sanford Forte, người làm việc lâu năm trong ngành xuất bản, từng giữ chức vụ tiếp thị, quản lý trong các nhà xuất bản danh tiếng: Prentice-Hall, Springer-Verlag, Addison-Wesley,... Năm 2001, Forte sáng lập tổ chức phi lợi nhuận California Open-Source Textbook Project (COSTP) với mục tiêu biên soạn sách giáo khoa nguồn mở, khởi đầu từ sách giáo khoa lịch sử. Theo ước tính của COSTP, việc dùng sách giáo khoa nguồn mở sẽ tiết kiệm 200 triệu USD mỗi năm cho ngân sách giáo dục của bang California. Bang California chi trung bình 100 USD tiền sách cho mỗi học sinh trong một năm học.

Hai sinh viên tổ chức phong trào Textbook Rebellion - Marc Walsh và Kathleen Page - hóa trang thành biểu tượng sách giá cao tham lam và sách nguồn mở.

Ý tưởng sách nguồn mở được ủng hộ nhiệt tình bởi Tổ chức Wikimedia, sau thành công lạ thường của Bách khoa Toàn thư Wikipedia. Năm 2003, Wikimedia khởi động dự án Wikibooks. Cũng như Wikipedia, mọi người đều có thể sửa đổi nội dung các sách của Wikibooks thông qua trang mạng Wiki. Sách Wikibooks có thể được tải xuống ở dạng PDF.

Mãi đến năm 2009, trước thực trạng bội chi ngân sách nghiêm trọng, Arnold Schwarzenegger - Thống đốc bang California - mới kêu gọi sử dụng sách nguồn mở trong giáo dục, đề nghị những người biên soạn sách giáo khoa nguồn mở gửi công trình của mình đến Ban Giáo dục California để thẩm định. Tuy chậm, chủ trương của bang California lại có vai trò tiên phong, thúc đẩy chuyển biến tại các bang khác của nước Mỹ. Đầu năm 2012, bang Utah và Washington bắt đầu tài trợ việc biên soạn sách giáo khoa nguồn mở cho cấp tiểu học và trung học.

Các nhóm biên soạn sách giáo khoa nguồn mở còn nhận được tài trợ của nhiều tổ chức từ thiện: Bill and Melinda Gates Foundation, William and Flora Hewlett Foundation,...

Thật dễ hiểu, chủ trương sử dụng sách nguồn mở trong giáo dục bị phản đối kịch liệt bởi Hiệp hội Nhà xuất bản Mỹ (Association of American Publishers).

Trong ngổn ngang những xung đột lợi ích, ý tưởng sách nguồn mở vẫn cứ đâm chồi nẩy lộc, như là kết quả tất yếu của lòng hào hiệp và tính cộng đồng.

NGỌC GIAO

Ý kiến bạn đọc (0)
Tên   Email

Lên đầu trang