Phía sau Wikipedia

02/05/2011 10:41

Trong tháng 1/2011, cộng đồng wikipedian - những người tham gia xây dựng bách khoa toàn thư trực tuyến Wikipedia - tại nhiều nước tổ chức những buổi tiệc thân mật chào mừng sinh nhật thứ 10 của Wikipedia (15/1/2001-15/1/2011).

Sau mười năm, Wikipedia đã là bộ phận không thể thiếu của đời sống web, là bách khoa toàn thư lớn nhất trong lịch sử nhân loại. Mời bạn nhìn lại con đường thành công của Wikipedia.

Bách khoa toàn thư Wikipedia hiện có hơn 17 triệu bài viết dùng 271 ngôn ngữ khác nhau, trong đó số bài viết bằng tiếng Anh chiếm ưu thế (3,5 triệu bài). Wikipedia là website đứng thứ năm toàn cầu về số lượt truy cập. Do vậy, những trang Wikipedia thường thuộc về tốp đầu trong kết quả tìm kiếm của Google.

Thành công của Wikipedia là thành công về giá trị văn hóa, chứ không phải thành công của một chủ thể kinh doanh. Chi phí vận hành Wikipedia ngày càng tăng và chỉ dựa vào đóng góp của người dùng. Ngay trước sinh nhật thứ 10, Tổ chức Wikimedia Foundation (tổ chức phi lợi nhuận quản lý Wikipedia) đã quyên góp được 16 triệu USD từ 500.000 người dùng và các công ty, tổ chức tại 140 quốc gia, đủ kinh phí cho hoạt động của Wikipedia trong năm 2011.

Câu chuyện của Wikipedia bắt đầu năm 1999, từ khi Jimmy Wales - một doanh nhân thành đạt trong lĩnh vực tài chính - khởi động dự án xây dựng bách khoa toàn thư trực tuyến miễn phí Nupedia. Wales giao nhiệm vụ tổng biên tập Nupedia cho Tiến sĩ Larry Sanger - một học giả uyên bác.

Có lẽ nhân duyên của Nupedia khởi phát từ thời cậu bé Wales say sưa xem những trang màu sặc sỡ của những quyển bách khoa toàn thư dầy cộm tại nhà. Những ấn tượng từ tuổi ấu thơ đã khiến Wales quyết định chọn bách khoa toàn thư làm phương tiện kinh doanh. Wales dự định thu lợi từ Nupedia thông qua quảng cáo.

Với cảm hứng từ phong trào nguồn mở trong việc xây dựng phần mềm máy tính, Wales chủ trương xây dựng bách khoa toàn thư mở: Nupedia tiếp nhận bài viết từ bất kỳ ai. Mỗi bài viết được xét duyệt và biên tập bởi nhóm chuyên gia do Sanger phụ trách. Tuy nhiên, sau hai năm, nhóm Nupedia chỉ chọn được 12 bài viết!

Đầu năm 2001, từ gợi ý của một người bạn, Sanger đề nghị Wales sử dụng phần mềm Wiki của tác giả Ward Cunningham để thuận tiện cho những người muốn đóng góp bài viết cho bách khoa toàn thư. Phần mềm Wiki cho phép tạo ra loại trang web mà mọi người xem có thể chỉnh sửa nội dung và thấy ngay kết quả. Sanger gọi đó là Wikipedia, xem là "nguyên liệu thô" cho Nupedia.

Lúc đó, Wales và Sanger chỉ xem Wikipedia là giải pháp thử nghiệm để tìm lối thoát cho Nupedia. Cả hai đều thấy trước những thứ "rác rưởi" sẽ trôi vào Wikipedia và kêu gọi những người dùng có thiện chí "quét dọn" nội dung cho Wikipedia. Việc "quét dọn" rất thuận tiện vì phần mềm Wiki cho phép phát hiện nhanh chóng những phần được chỉnh sửa so với phiên bản trước. Nếu người dùng không thích nội dung vừa được chỉnh sửa, họ dễ dàng phục hồi phiên bản trước đó. Phần mềm Wiki có khả năng báo động bằng thư điện tử cho người dùng khi nội dung mà họ quan tâm được chỉnh sửa.

Phần mềm Wiki cũng cho phép những người chỉnh sửa nội dung tranh luận bên lề nội dung. Để giải quyết mọi xung đột, Sanger đề ra nguyên tắc trung lập: Wikipedia không đứng về bên nào trong những cuộc tranh luận, thể hiện những ý kiến của cả hai bên và không chấp nhận nội dung quá khích.

Trong thời kỳ đầu của Wikipedia, nhiều bài viết được đóng góp bởi học sinh trung học, đầy rẫy lỗi chính tả và ngữ pháp. Phần lớn giới nghiên cứu và giới truyền thông đều cho rằng Wikipedia là ý tưởng... điên khùng, sẽ không đi đến đâu vì đó là kiểu hợp tác hỗn loạn và ngu dốt của đàn kiến.

Thực tế dần dần chứng tỏ điều ngược lại. Wikipedia phát triển rất nhanh (nhanh nhất ở các nước dùng tiếng Anh) và có nội dung ngày càng chững chạc, tốt hơn nhiều so với những gì mà mọi người từng hình dung. Số người đóng góp nghiêm túc lớn hơn nhiều số người ưa thích "bôi bẩn". Cũng như trong các dự án phần mềm nguồn mở, mỗi người tham gia chỉ đóng góp phần nội dung mà họ thực sự quan tâm, yêu thích, lấy từ mọi loại sách vở, báo chí. Đó là yếu tố quan trọng không thể có trong cách thức biên soạn bách khoa toàn thư truyền thống, làm cho nội dung Wikipedia trở nên cực kỳ phong phú. Sau hai năm đầu, số lượt truy cập Wikipedia vượt qua website của Bách khoa toàn thư Britannica (dành cho người dùng có trả phí).

Sự phát triển tốt đẹp của Wikipedia khiến Wales hủy bỏ dự án Nupedia. Đó là sự xúc phạm đối với Sanger. Sau hơn một năm quản trị Wikipedia, Sanger rời bỏ Wikipedia năm 2002 vì ông không bao giờ chấp nhận "bản nháp" Wikipedia được dùng như một bách khoa toàn thư thực thụ.

Vai trò quản trị nội dung của Sanger, kể cả việc quản trị máy chủ, được giao cho những Wikipedian có uy tín. Những quản trị viên tại Wikipedia đều tình nguyện làm việc không lương. Có lẽ điều này thúc đẩy Wales quyết định không dùng Wikipedia làm phương tiện kinh doanh. Wikimedia Foundation do Wales sáng lập năm 2003 trở thành pháp nhân sở hữu Wikipedia, hoạt động theo điều lệ của tổ chức phi lợi nhuận.

Jimmy Wales

Wales giải thích nhiệm vụ của Wikimedia Foundation: "Mục tiêu then chốt của chúng tôi là xây dựng bách khoa toàn thư miễn phí cho mọi người. Không chỉ là tạo ra một website thú vị, chúng tôi thực sự quan tâm đến vấn đề khoảng cách số, tình trạng đói nghèo trên toàn cầu. Chúng tôi muốn cung cấp kiến thức cho mọi người ở bất kỳ đâu để họ có đủ thông tin cần thiết cho những quyết định của họ trong đời sống. Mọi người đều có thể dùng nội dung của chúng tôi theo cách mà họ muốn, tự do sao chép, phân phối lại để thu lợi hoặc không".

Wales không quên giải thích điều quan trọng tiên quyết: Wikipedia làm thế nào để bảo đảm chất lượng nội dung.

"Nội dung của Wikipedia không hoàn hảo nhưng tốt hơn rất nhiều so với mức mà bạn hình dung, dù nội dung của Wikipedia được tạo ra một cách hỗn loạn. Mỗi khi có người viết bậy bạ, sẽ nhanh chóng có người xóa đi. Một khi ai đó tạo ra bài viết mới về vấn đề mà họ thấy thú vị, sẽ có nhiều người khác cũng thấy thú vị và bổ sung những điều chưa được đề cập. Điều hấp dẫn nhất và gây tranh luận nhiều nhất ở Wikipedia là việc cho phép chỉnh sửa một cách vô danh. Rốt cuộc, hóa ra chỉ có 18 phần trăm việc chỉnh sửa ở Wikipedia được thực hiện bởi những người dùng vô danh. Phần lớn việc chỉnh sửa ở Wikipedia được thực hiện bởi người dùng có đăng ký. Họ tạo nên những cộng đồng có liên kết chặt chẽ. Họ liên lạc thường xuyên với nhau, quen biết nhau, tìm gặp trực tiếp và tự tổ chức hội họp.

Những người yêu thích biên soạn bách khoa toàn thư đều là những người thông minh. Họ rất chú ý việc chỉnh sửa nội dung được thực hiện bởi người dùng vô danh. Việc xóa đi một trang nào đó có thể dựa trên sự biểu quyết trong cộng đồng. Đó là một cách giải quyết đối với nội dung gây tranh luận: liệu nội dung này có đáng đưa vào bách khoa toàn thư? liệu thông tin này là xác thực hay chỉ là trò chơi khăm?

Chẳng hạn, khi xuất hiện một bài viết về bộ phim mang tên 'Twisted Issues', có người nêu ý kiến: 'Tôi đã tìm thông tin bằng Google và chẳng thấy bộ phim nào có tên như vậy'. Khi thông tin về một bộ phim không xuất hiện trong kết quả tìm kiếm của Google, nhiều người cho rằng bộ phim đó không tồn tại. Đây không phải là quy tắc hoàn hảo nhưng dù sao cũng là một cách thẩm định sơ bộ. Có người yêu cầu: 'Xóa bài đó đi, chẳng đáng gì đâu'. Nhưng có người nói: 'Khoan, khoan. Tôi tìm thấy rồi. Tôi thấy tên phim này trong một quyển sách'. Có người thúc giục: 'Cứ xóa đi'. Lại có người can thiệp: 'Tôi đã tìm thấy bộ phim này ở IMDB. Giữ lại, giữ lại'. Bình thường, vào cuối ngày, người quản trị đọc những ý kiến như vậy và kết luận: 'Được rồi, 18 ý kiến yêu cầu xóa, hai ý kiến yêu cầu giữ. Vậy thì xóa'. Đó là một hình thức biểu quyết. Tuy nhiên, chúng tôi có thể tin theo ý kiến của số ít, đại khái như: 'Chờ chút, tôi tìm thấy thông tin về chuyện này trong một cuốn sách, tôi tìm thấy một trang trên mạng nói về chuyện này. Đừng xóa, tôi sẽ viết lại tốt hơn'. Như tôi đã nói, họ là một cộng đồng liên kết chặt chẽ và ý kiến của những thành viên tích cực thường có tính quyết định. Điều này cũng có nghĩa là chúng tôi không có một quy trình chặt chẽ để ra quyết định nhưng đó không phải là nhược điểm.

Một trường hợp khác, những thành viên của một nhóm phát xít mới rủ nhau đề xuất yêu cầu xóa bỏ những bài mà họ không thích. Nhưng họ chỉ là thiểu số và không đạt được ý định. Có người lo ngại, nói rằng: 'Nếu nhóm đó tổ chức tốt hơn, chiếm đa số và vì vậy điều khiển nội dung theo ý thích của họ thì sao?'. Tôi trả lời: 'Sợ gì, khi đó chúng ta thay đổi luật lệ'. Đó là vai trò của tôi, nhằm bảo đảm cho bản chất mở và sự tự do của Wikipedia không làm xói mòn chất lượng của nội dung. Khi người ta còn tin tưởng tôi thì tôi vẫn còn giữ vai trò như vậy. Nếu họ không tin tôi nữa, họ sẽ bỏ đi hết. Tôi đâu có quyền lực gì đối với họ. Do vậy, khi người ta chỉ trích tôi đã điều khiển những quản trị viên để thao túng nội dung của Wikipedia, tôi chỉ cười mà thôi".

Từng có các dự án xây dựng bách khoa toàn thư tương tự như Wikipedia nhưng khác biệt về cách thức vận hành. Chẳng hạn, Veropedia dự định duy trì hoạt động bằng quảng cáo, Citizendium (do Sanger sáng lập năm 2006) không cho phép người dùng vô danh chỉnh sửa và có quy trình xét duyệt nội dung chặt chẽ hơn. Veropedia đã dừng hoạt động. Citizendium phát triển khá chậm. Dường như khi lấy mất đi một yếu tố nào đó của Wikipedia thì kết quả thu được không thể sánh với Wikipedia.

Sự hợp tác trong đàn kiến có thể hỗn loạn nhưng vẫn làm cho con người ngưỡng mộ hơn là khinh miệt.

NGỌC GIAO


Ý kiến bạn đọc (0)
Tên   Email

Lên đầu trang