Phía sau màn hình

22/03/2013 23:27

Làn sóng ồ ạt điện thoại mới, máy tính mới đem đến những tiện ích mới, hứa hẹn cuộc sống tốt đẹp hơn. Thế nhưng phía sau màn hình rực rỡ màu sắc vẫn là thế giới bất ổn, vẫn là môi trường bị xâm hại nặng nề.

Ngày 16/10/2012, trong cuộc tranh luận lần thứ hai trên truyền hình giữa hai ứng viên Tổng thống Mỹ - Barrack Obama và Mitt Romney - người dẫn chương trình Candy Crowley đặt câu hỏi: "iPad, iPhone và máy tính Mac đều được sản xuất ở Trung Quốc. Một trong những lý do là giá lao động tại đó quá rẻ. Hai ông làm cách nào để thuyết phục một công ty lừng danh của Mỹ đưa việc sản xuất thiết bị trở lại nước Mỹ?".

Thống đốc Romney gay gắt: "Lời đáp thật rõ ràng. Chúng ta có thể cạnh tranh với bất cứ nước nào trên thế giới miễn là có sân chơi công bằng.Trung Quốc đã gian lận trong nhiều năm bằng cách giữ đồng tiền của họ dưới mức giá trị thật.Thứ hai, họ đánh cắp sở hữu trí tuệ của chúng ta, đánh cắp thiết kế và công nghệ của chúng ta".

Tổng thống Obama điềm đạm: "Candy này, có những loại công việc sẽ không trở lại với chúng ta nữa. Đó là những công việc lương thấp, kỹ năng thấp. Tôi muốn nước chúng ta đảm nhận công việc lương cao, kỹ năng cao. Đó là lý do vì sao chúng ta phải đầu tư cho công nghệ cao, phải giữ vững vị thế hàng đầu của chúng ta trong nghiên cứu khoa học".

Thực ra, vào tháng 2/2011, Tổng thống Obama đã từng hỏi Steve Jobs - giám đốc điều hành Apple - về khả năng sản xuất iPhone/iPad hoàn toàn tại Mỹ. Chính sự từ chối dứt khoát của Jobs đã đưa đến quan điểm rành mạch của Tổng thống Obama về vấn đề tạo việc làm. Để làm Tổng thống yên lòng, Jobs khẳng định những khâu quan trọng trong việc sản xuất iPhone/iPad (thiết kế mạch, hệ điều hành,...) đều được làm tại Mỹ.

Tuy nhiên, "công việc lương cao, kỹ năng cao" không thể là giải pháp cho mọi người. Báo The New York Times (21/1/2012) nêu dẫn chứng cụ thể qua câu chuyện của kỹ sư Eric Saragoza:

"Lần đầu tiên bước vào nhà máy của Apple ở Elk Grove, California, Saragoza cảm thấy như bước vào thiên đường kỹ thuật. Đó là năm 1995, khi nhà máy có 1.500 công nhân, đồng thời dùng rất nhiều cánh tay rô-bốt trên băng chuyền lắp ráp máy tính iMac rực rỡ màu sắc. Saragoza thăng tiến nhanh chóng trong công việc, đạt được mức lương 50.000 USD/năm ở nhóm kiểm tra chất lượng sản phẩm. Mức lương của Saragoza giúp anh mua nhà có hồ bơi, bảo đảm cuộc sống cho vợ và ba con. Saragoza hạnh phúc với ý nghĩ: công sức học hành của anh đã được bù đắp thỏa đáng".

Mọi việc thay đổi nhanh chóng.Apple ngày càng khó tiêu thụ sản phẩm iMac, phải tập trung cải tiến khâu sản xuất. Sau vài năm làm việc, Saragoza được biết chi phí lắp ráp một máy tính ở Elk Grove là 22 USD, không kể chi phí vật . Giá lắp ráp ở Singapore là 6 USD, ở Đài Loan là 4,85 USD. Với mức lương cao, Saragoza buộc phải làm 12 giờ mỗi ngày, làm sáu ngày mỗi tuần.Thế nhưng công việc kiểm tra chất lượng của Saragoza vẫn biến mất vì được chuyển qua Singapore. Sau thời gian làm giáo viên trung học, Saragoza trở lại làm việc ở nơi cũ với thù lao 12 USD/giờ, sau khi nhà máy được chuyển thành trung tâm dịch vụ khách hàng của Apple. Thù lao giảm xuống 10 USD/giờ khi công việc của Saragoza chỉ là xác nhận những trục trặc của sản phẩm do khách hàng gửi trả. Công việc khiêm tốn của Saragoza cuối cùng lại biến mất.Ở tuổi 48, kiếm việc làm trở thành điều vô cùng khó khăn đối với Saragoza.

Không chỉ trường hợp Apple, hầu hết nhà máy của những công ty Mỹ và châu Âu có cùng điểm hẹn: Trung Quốc. Lúc đầu, lợi thế của Trung Quốc là giá lao động rẻ, nhân công dồi dào. Lợi thế thứ hai xuất hiện khi phần lớn dây chuyền cung ứng tập trung một chỗ (sản phẩm của nhà máy này cung ứng nhanh chóng cho nhà máy khác).

Không nơi nào tại Mỹ có quy mô sản xuất như Foxconn City ở Shenzhen (Thâm Quyến, Trung Quốc) với 230.000 công nhân. Tập đoàn Foxconn nhận lắp ráp sản phẩm cho hầu hết các nhãn hiệu lớn của công nghiệp điện tử tiêu dùng: Amazon, Apple, Dell, HP, Motorola, Nintendo, Nokia, Samsung, Sony,...

Jennifer Rigoni - người quản lý dây chuyền cung ứng toàn cầu của Apple năm 2010 - nhận xét: "Họ có thể tuyển dụng 3.000 người chỉ trong một ngày. Có nhà máy nào tại Mỹ có thể tuyển dụng nhanh như vậy và thuyết phục được công nhân sống trong khu tập trung?".

Khi đến thăm Foxconn City, một quản trị viên của Apple đã thốt lên: "Thật là quy mô không thể tưởng tượng!" lúc xe của ông dừng lại trước "binh đoàn" công nhân băng ngang đường. Mỗi bếp ăn tập thể ở Foxconn City tiêu thụ ba tấn thịt và 13 tấn gạo mỗi ngày. Bên cạnh mỗi nhà máy sạch tinh tươm là nhà nghỉ của công nhân dày đặc khói thuốc lá.

Một buổi tuyển dụng của Foxconn tại Henan (Hà Nam), Trung Quốc.

Năm 2007, khi chỉ còn chưa đầy một tháng trước ngày phát hành iPhone đầu tiên, Jobs bực bội nhận thấy mặt kính iPhone trong túi của ông bị trầy trụa bởi chìa khóa.Jobs nhanh chóng đạt được thỏa thuận với Công ty Corning tại Mỹ để có kính không trầy cho iPhone.Tuy nhiên, Corning chưa bao giờ cắt kính không trầy thành mảnh nhỏ dùng cho điện thoại. Cần có gấp một nhà máy thử nghiệm quy trình, đủ rộng để tập kết vật liệu, chất chứa vụn kính và một đội ngũ kỹ thuật viên phù hợp. "Phù hợp" nghĩa là có trình độ kỹ thuật trung cấp, cao hơn học sinh phổ thông nhưng không cần có bằng đại học. Quản trị viên của Apple lập tức bay đến Shenzhen như thể không còn điểm đến nào khác.

Một nhà máy và đội ngũ lao động theo yêu cầu của Apple nhanh chóng hình thành. Apple được miễn phí thuê mặt bằng trong thời gian sản xuất thử nghiệm! Lô hàng kính không trầy đầu tiên đến nhà máy vào nửa đêm.Những người quản lý đánh thức công nhân tại khu nhà ở, yêu cầu mặc đồng phục và xếp hàng vào nhà máy ngay lập tức.

Kết quả là Jobs có thể tự hào giới thiệu mặt kính không trầy của iPhone và Apple bán được một triệu iPhone trong ba tháng đầu tiên.Đến nay, Foxconn đã lắp ráp trên hai trăm triệu iPhone cho Apple.

Tuy nhiên, toàn cảnh của lĩnh vực sản xuất thiết bị di động không chỉ có màu sáng. Những nhà máy tạo ra lượng rác thải khổng lồ. Cấu trúc bên trong thiết bị di động tích hợp rất chặt nhằm đáp ứng yêu cầu kỹ thuật ngày càng cao, bỏ qua những tiêu chuẩn về môi trường, khiến cho việc tái chế nguyên liệu từ thiết bị đã qua sử dụng trở nên nan giải.

Tháng 9/2011, lập trình viên Paolo Pedercini (sống ở Pittsburgh, bang Pennsylvania) gửi trò chơi Phone Story đến cửa hàng ứng dụng App Store của Apple. Phone Story gồm bốn trò chơi nhỏ. Đầu tiên, người chơi vào vai lính gác canh giữ lực lượng lao động trẻ em ở Congo để khai thác khoáng sản cần thiết cho điện thoại. Tiếp theo, người chơi trở thành người ứng cứu những công nhân lắp ráp tự tử bằng cách nhảy từ lầu cao. Trong trò chơi thứ ba, người chơi trở thành... nhân viên Apple, có nhiệm vụ ném sản phẩm cho những người tiêu dùng đang thèm khát. Trò chơi cuối cùng phô bày dây chuyền thô sơ, dơ bẩn để bòn rút nguyên liệu từ thiết bị hết thời.

Paolo Pedercini

Trò chơi Phone Story.

Trò chơi Phone Story hiện diện tại App Store chưa đầy một tuần trước khi bị loại bỏ. Pedercini nhận được thông báo rằng anh đã vi phạm điều lệ của App Store do mô tả hành vi lạm dụng trẻ em (điều 15.2), tạo ra nội dung "khó chịu" (điều 16.1). Pedercini cho rằng đó là quy kết mơ hồ, hình vẽ trong trò chơi của anh có tính cách điệu, "sạch sẽ" hơn hẳn so với nhiều trò chơi khác ở App Store. Dĩ nhiên, tranh luận với Apple là điều vô ích. Pedercini tự phát hành trò chơi của mình cho những người dùng iPhone "tự do" và tạo ra phiên bản Phone Story cho hệ điều hành Android với mong muốn duy trì thông điệp của mình.

Ngăn cấm Phone Story, Apple không thể xóa bỏ "câu chuyện điện thoại" trong thực tế.Đó là câu chuyện chưa có hồi kết về nền sản xuất "hiện đại" đầu thế kỷ 21.

NGỌC GIAO

Ý kiến bạn đọc (0)
Tên   Email

Lên đầu trang