Facebook và dự án Free Basics

06/04/2016 16:27

Sứ mạng của tổ chức Internet.org (được thành lập trong năm 2013) là tạo cơ hội kết nối Internet miễn phí cho mọi người. Nhưng mọi món quà đều có sợi dây ràng buộc. Liệu có thể nhận món quà nhưng không nhận sợi dây?

Khi diễn giải tầm nhìn của tổ chức phi lợi nhuận Internet.org, Mark Zuckerberg - người sáng lập Facebook - khẳng định việc kết nối Internet là một nội dung của nhân quyền. Thiện ý của tổ chức Internet.org (với Facebook là thành viên trụ cột) thật rõ ràng, nhưng mang kết nối Internet miễn phí (nói đúng hơn là "gần như miễn phí") đến cho phần lớn nhân loại chưa có điều kiện kết nối Internet dường như là "sứ mạng bất khả thi" trong hiện tại.

Tuy vậy, để đạt tới mục tiêu tốt đẹp, Facebook đã nêu ra giải pháp cụ thể và triển khai thực hiện: máy chủ của Facebook đóng vai trò đầu mối, cung cấp thông tin và dịch vụ trên Internet cho người dùng điện thoại di động. Người không có điện thoại thông minh có thể giao tiếp với "Internet của Facebook" bằng tin nhắn. Người dùng điện thoại thông minh truy cập Internet bằng ứng dụng Free Basics. Khi nhận yêu cầu truy cập, ứng dụng Free Basics liên lạc với máy chủ Facebook. Máy chủ Facebook gửi yêu cầu đến địa chỉ thực sự của trang mạng, nhận thông tin và chuyển tiếp cho người dùng điện thoại. Theo thỏa thuận của Facebook với nhà mạng địa phương, việc truy cập Internet thông qua Facebook được miễn cước dữ liệu. Nếu người dùng Free Basics lần theo liên kết nào đó trong trang mạng, vượt ra ngoài "Internet của Facebook", việc truy cập như vậy phải chịu cước dữ liệu.

Để thích nghi với điện thoại cấu hình thấp và giảm thiểu dữ liệu truyền tải xuống mức thấp nhất, Facebook đặt ra một số quy định kỹ thuật cho trang mạng muốn được cung cấp qua máy chủ Facebook: không được chứa mã JavaScript, không có nội dung Flash, không có phim, không có ảnh lớn quá 1 MB,... Facebook cũng có những chỉ dẫn cụ thể về việc thiết kế "trang mạng Free Basics", sao cho thông tin được hiển thị đơn giản, hiệu quả. Facebook lựa chọn kỹ càng các trang mạng, các dịch vụ tham gia dự án Free Basics tại từng quốc gia với mong muốn cung cấp thông tin thực sự có ích cho đời sống tại các vùng khó khăn. Dĩ nhiên, dịch vụ mạng xã hội Facebook là thành phần "không thể thiếu" trong Free Basics.

Hiện tại, Facebook đã đạt được thỏa thuận về dịch vụ Free Basics với 37 nhà mạng tại 37 quốc gia ở Châu Mỹ La tinh, Châu Phi và Châu Á (Free Basics đã hiện diện tại Thái Lan, Cambodia nhưng chưa có ở Việt Nam). Tham gia dự án Free Basics, các nhà mạng đều thấy rõ triển vọng gia tăng doanh số nhờ thu hút thêm nhiều khách hàng mới. Free Basics giúp nhà mạng tại mỗi quốc gia tạo ra sự khác biệt, tăng sức cạnh tranh. Facebook không "bao cấp" cước dữ liệu cho người dùng Free Basics. Facebook khẳng định Free Basics là dự án phi lợi nhuận: trang mạng Free Basics không có quảng cáo.


Quảng cáo Free Basics tại Thái Lan.


Facebook không có mối liên hệ "tiền nong" với nhà mạng. Nếu Facebook trả cước thay cho người dùng Free Basics, Free Basics sẽ trở thành "thùng không đáy", không thể phát triển lâu dài. Facebook gần như đạt được trạng thái cân bằng: lợi mình, lợi người (các bên cùng thắng). Dự án Free Basics gần như hoàn hảo.

"Gần như hoàn hảo" vì trong thực tế, không nhà mạng nào chấp thuận miễn cước dữ liệu cho mọi truy cập khả dĩ bên trong "Internet của Facebook". Chỉ một số ít trang mạng được chấp thuận miễn cước dữ liệu. Việc tuyển chọn trang mạng cho Free Basics trở nên ngặt nghèo. Sự phân biệt đối xử lập tức gây nhiều tranh cãi.

Tại Ấn Độ, nơi số lượng người dùng Facebook đứng thứ hai sau nước Mỹ, vấn đề bất bình đẳng trong dự án Free Basics được đẩy lên cao. Free Basics bị xem là vi phạm nguyên tắc trung tính (neutrality) của Internet, theo đó, không trang mạng nào được trao quyền ưu tiên truy cập, vượt trên trang mạng khác, trở thành "giới thượng lưu" trên Internet. Những người biểu tình phản đối dự án Free Basics tại Ấn nêu khẩu hiệu "Save the Internet" (Hãy cứu lấy Internet), "Stop VIP on the Internet" (Hãy ngăn chặn văn hóa VIP trên Internet),... Sự phản đối có khi thái quá, xem Free Basics như một kiểu áp đặt "thực dân", lợi dụng sự nghèo khó của nước Ấn (Mahesh Murthy, 17/4/2015). Ngày 8/2/2016, do sức ép dư luận, chính phủ Ấn quyết định đình chỉ dự án Free Basics tại Ấn.


Dự án Free Basics bị phản đối tại Ấn.


Nhà bình luận gốc Ấn Vivek Wadhwa (8/2/2016) hiểu rõ thiện ý của Facebook nhưng tán thành quyết định của chính phủ Ấn:

"Dự án Free Basics được hoạch định kém, chứng tỏ sự thiếu hiểu biết về văn hóa và những giá trị của nước Ấn. Mark Zuckerberg rõ ràng có ý định tốt khi mong muốn cung cấp kết nối Internet cho hàng trăm triệu người chưa được truy cập Internet, nhưng cách làm của anh ấy không đúng. Trong quá trình triển khai dự án, Zuckerberg đã đánh mất sự ủng hộ của cộng đồng công nghệ tại Ấn và của chính phủ Ấn.

Free Basics thực chất là khu vườn rào kín trong đó Facebook và nhà mạng có quyền chọn lựa trang mạng thay cho người dùng. Thay vì có thể tìm kiếm bằng Google và truy cập trang mạng tùy ý như bình thường, người dùng Free Basics sống trong một thế giới mà Facebook là trung tâm vũ trụ và chỉ có thể thưởng ngoạn những gì Facebook cho phép. Đó không phải là loại trải nghiệm mà người dùng Web cần có.

Theo báo chí, Facebook đã tiêu hàng chục triệu USD để quảng cáo cho Free Basics, kêu gọi người dùng Ấn gửi thư đến TRAI (Telecom Regulatory Authority - Bộ Viễn thông Ấn) nhằm bày tỏ sự ủng hộ đối với dự án Free Basics.

Trong nội dung quảng cáo, Facebook dùng ví dụ về một nông dân mang tên Ganesh dùng Free Basics để tìm hiểu thời tiết, chuẩn bị sẵn sàng cho những cơn mưa lớn mùa hạ. Nhờ Free Basics, Ganesh biết rõ giá cả thị trường, bán hàng được giá và đầu tư phù hợp cho việc trồng trọt, chăn nuôi.

Nhưng vấn đề là Ganesh có cái nhìn méo mó về thị trường vì phải tìm hiểu thông qua một số ít ỏi nguồn tin. Số ít nguồn tin ấy có thể lại dùng ngôn ngữ không quen thuộc với Ganesh. Tại Ấn có hàng chục ngôn ngữ và thổ ngữ khác nhau.

Facebook không có cách nào biết được điều gì cần cho Ganesh, không nên cho phép mình quyết định điều ấy. Việc này giống như công ty hoặc cơ quan chính phủ nào đó chỉ thị cho bệnh viện phải chữa bệnh như thế nào hoặc áp đặt trẻ em chỉ được phép đọc những quyển sách nào.

Bằng cách dùng tiền bạc và thế lực của mình để điều khiển ý kiến của công chúng, Facebook đã chà đạp lên cộng đồng công nghệ non trẻ của nước Ấn. Cộng đồng đó yêu cầu tôn trọng sự trung tính của Internet ngang với mức mà cộng đồng Silicon Valley luôn đòi hỏi. Facebook đã không chịu lắng nghe những người phản đối dự án của mình, mà còn tìm cách lấn át tiếng nói của họ. (...)

Điều hạn chế sự phổ biến Internet tại Ấn không phải là cước dữ liệu di động. Các gói cước Internet di động tại Ấn thực ra khá rẻ. Vấn đề là phần lớn dân Ấn không đủ tiền mua điện thoại thông minh hoặc máy tính bảng. Nhưng tình hình đang thay đổi vì giá thiết bị giảm dần.

Điện thoại thông minh cấu hình thấp tại Ấn hiện có giá khoảng 50 USD, cước dữ liệu chỉ khoảng 0,5 USD cho 100 MB. Nếu nông dân nào đó đủ tiền mua điện thoại như vậy, chắc chắn họ cũng đủ sức trả cước dữ liệu.

Lẽ ra Facebook nên dùng hàng chục triệu USD dành cho quảng cáo để trợ giá điện thoại thông minh. Facebook cũng có thể thương lượng với nhà mạng để miễn cước dữ liệu cho loại điện thoại được trợ giá. Nếu được thế, người Ấn sẽ hoan nghênh và biết ơn Facebook.

Facebook cần xem xét ngay chiến lược như vậy. Facebook cần cho người dùng Ấn thấy rõ Facebook thực sự muốn nâng đỡ người nghèo hơn là cố gắng ràng buộc họ vào thể chế hẹp hòi của mình".

Zuckerberg cho rằng Free Basics không vi phạm nguyên tắc trung tính của Internet và việc miễn cước dữ liệu vẫn luôn được những nhà mạng di động khắp thế giới áp dụng cho loại dịch vụ nào đó mà họ đang muốn khuếch trương.

Thực ra, khi các nhà mạng nói về "miễn cước", mọi người đều hiểu việc trả phí được thực hiện theo cách khác. Nhà bình luận Wadhwa muốn Facebook hướng đến miễn phí thực sự. Nhưng miễn phí thực sự là hành động từ thiện nhất thời, không bao giờ là giải pháp lâu dài.

NGỌC GIAO
Bài liên quan:
Ý kiến bạn đọc (0)
Tên   Email

Lên đầu trang