eChip - Hiep si CNTT

Lê Hoàn: Người đi qua... lỗ kim

Chúng tôi đặt tựa bài như vậy do thật sự mến phục anh Lê Hoàn. Những tưởng “cánh cửa tin học” nhỏ bé như lỗ kim, khiến cho một người hàn vi và ốm đau, mang bao khó khăn nặng nhọc như anh thuở trước chắc chắn khó thể đi qua. Vậy mà anh đã làm được điều ấy và hơn thế nữa: không chỉ nắm vững kỹ thuật điện tử - tin học cho mình, Lê Hoàn còn mang kiến thức ấy phục vụ vô vụ lợi cho cộng đồng.
Rất rất nhiều sinh viên, học sinh cả nước biết đến tên và yêu mến anh cũng do tinh thần vì cộng đồng ấy. Chính vì vậy, trong Toà soạn e-CHÍP, Lê Hoàn lại là người được bạn đọc... “hỏi han” nhiều nhất. Xin trân trọng giới thiệu những ghi chép về con người hết sức lặng lẽ, không hề thích ồn ào này.

Khi cổng trường đã khép
Tháng 4 năm 1975 đến, khi Lê Hoàn còn đang học dang dở năm cuối bậc trung học. Năm sau - 1976, anh gia nhập lực lượng TNXP đợt đầu tiên của TPHCM. Không như nhiều bạn trẻ lúc bấy giờ đến với TNXP là do sự cuốn hút của phong trào, anh chọn con đường này khi đã biết chắc mình không còn cơ hội để tiếp tục theo học đại học, bởi thực tế khắt khe của hồi ấy. Dù vẫn còn những hướng khác để chọn lựa song với nhiệt tâm của tuổi trẻ và quan niệm đã sống phải trở thành có ích cho xã hội, anh quyết định hòa cuộc đời mình vào môi trường mới, chắc chắn là có rất nhiều thử thách để rèn quyết tâm vượt lên số phận.
Thế nhưng sự nghiệt ngã của số phận không chỉ có thế. Hơn một năm sau, trên vùng kinh tế mới Đòn Gánh, thuộc huyện Bến Cát, tỉnh Sông Bé (nay là Bình Dương), một tai nạn lao động với di chứng nặng nề là căn bệnh mãn tính “viêm dính cột sống” đã rơi xuống đầu anh... Năm 1978, khi đơn vị di chuyển về vùng U Minh Thượng - Kiên Giang, tên Lê Hoàn được đưa vào danh sách những người xuất ngũ song anh không chịu, vì không muốn trở thành gánh nặng cho gia đình có tới mười anh em mà mình là con trai lớn nhất trong nhà. Cái gia đình ấy đang vật lộn với cuộc mưu sinh chỉ với sự gánh gồng đơn độc của bà mẹ.
Mãi đến năm 1979, sau nhiều cố gắng của mẹ, Lê Hoàn được chuyển ngành về làm nhân viên phòng vật tư ở Công ty Mô-tô Xe đạp TP. Khát vọng phải làm được điều gì đó có ích vẫn còn nên anh lại tình nguyện đi xây dựng Xưởng Cơ khí huyện Duyên Hải (nay là Cần Giờ) khi huyện này được chuyển giao cho TP.HCM.

“Gàn”, “ngu” và “ngốc”
“Từ khi vào đời, dù luôn phải đối mặt với nghịch cảnh song trước sau tôi vẫn tâm niệm: Bất kể hoàn cảnh thế nào, mình cũng không thể là gánh nặng cho người khác và dứt khoát là phải sống hữu ích. Do đó, tôi phải chuẩn bị để có một nghề cho ra nghề. Chính cuộc sống đã đưa tôi vào con đường nghiên cứu kỹ thuật chứ tôi vốn là một học sinh giỏi... văn. Từ năm lớp ba, tôi đã là “một con mọt sách”. Đam mê đọc vẫn còn nguyên vẹn trong tôi cho đến nay. Bất kể ở đâu, tôi cũng dành thời gian rảnh rỗi cho sách. Gặp những cuốn sách hấp dẫn, tôi có thể thức cùng nó thâu đêm. Tôi đọc phần lớn tủ sách “Rèn nhân cách” của Nguyễn Hiến Lê, Hoàng Xuân Việt,... từ ngày còn thơ. Tôi thích một số tiểu thuyết, truyện cổ của Victor Hugo, Dumas, Andersen, Dickens,... vì chúng rất nhân bản. Trong văn học Việt Nam, tôi mê nhất Nguyễn Công Trứ. Một nhà thơ mà khí phách, nhân cách bộc lộ rất rõ trong thơ. Dù là đại quan hay khi bị biến thành người lính thường, ông vẫn là một người nỗ lực sống có ích, vì cộng đồng. Tính cách, quan niệm sống của tôi chịu ảnh hưởng rất nhiều từ những gì tôi đọc. Cũng vì vậy, dù ở trong biên chế nhưng tôi không nghĩ đây sẽ là công việc để mình có thể an phận. Năm 1980, tôi mày mò tự học để làm chủ cái... máy ảnh. Rồi tôi cũng trang bị được cho mình một cái. Vậy là ngoài 8 giờ làm một nhân viên chuyên viết hóa đơn, tôi trở thành người chụp ảnh dạo.
Từ nhỏ, tôi đã là người “dị ứng” với đám đông, dở giao tiếp, rất ngại khi phải nhờ vả người khác, kể cả người thân, nên mọi việc tôi luôn tìm cách tự làm. Hồi chụp ảnh dạo, tôi làm cho mình một buồng tối thủ công để tự tay tráng phim, rọi ảnh. Khi máy ảnh hỏng hóc, tôi mày mò tự sửa lấy. Tôi có thể tháo ráp và sửa được phần “cơ” của máy nhưng đụng tới phần “điện - điện tử” thì... bí. Phải tìm sách để học thêm. Không ngờ khi bắt đầu hiểu điện tử, tôi lại đâm ra mê “anh chàng này” và ngay lập tức nhận ra đây mới là con đường nghề nghiệp thích hợp với tâm tính, hoàn cảnh và sức khỏe của mình. Tôi bỏ máy ảnh, chuyển qua sửa chữa radio, ti-vi, đầu máy và các dụng cụ điện gia dụng. Ban đầu là sửa cho mình, cho bà con, bè bạn, hàng xóm, rồi có nhiều người khác tìm đến... Vậy là tôi mở dịch vụ sửa chữa điện tử tại nhà, nhưng tôi không mấy mặn mà với việc sửa chữa ăn tiền. Mỗi khi đi lắp đặt hệ thống điện nhà hay đi sửa chữa cho người quen, tôi thường làm một mình vì tôi ăn công rất rẻ lại thường hay làm dùm nên không có ai chịu theo phụ việc cho tôi. Hoặc khi có người mang tới những thứ máy móc chỉ hư hỏng nhẹ, tôi chỉ dẫn cặn kẽ để họ mang máy về tự bảo trì; nếu họ vẫn muốn mướn tôi sửa, tôi từ chối thẳng bởi đó là những việc họ có thể tự làm... Vậy là thành chuyện, người ta bảo tôi: Thợ mà... “gàn”!
Giữa thập niên 1980, trong một lần điều chỉnh ăng-ten ti-vi, tôi tình cờ bắt được tín hiệu rất yếu của đài truyền hình Liên Xô (cũ). Quá ngạc nhiên, tôi dò tìm tần số phát sóng và tự thiết kế, lắp ráp thử ăng-ten thu sóng đài này (sau này mới biết là do Tổng Lãnh sự quán Liên Xô (cũ) phát thử nghiệm). Kết quả thành công ngoài mong đợi và nhiều người quen đặt tôi lắp ráp cho họ. Thời gian đó, ngoài thị trường không có bán loại ăng-ten phù hợp nên tôi thường xuyên phải mua hai ăngten dùng cho Đài Truyền hình TPHCM để cải tiến thành một ăng-ten bắt sóng truyền hình Liên Xô (cũ). Được một thời gian, bà bán ăng-ten cho tôi đã rất... thắc mắc. Tôi giải thích và hướng dẫn bà ta các thông số kỹ thuật để bà có thể sản xuất và bán rộng rãi cho những người có nhu cầu. Khi loại ăng-ten này tràn ngập thị trường, bạn bè tôi chửi tôi “ngu” vì “thà cho vàng chứ không ai dắt đàng đi buôn”. Tuy vậy, tôi vẫn vui vì nhờ đó, tôi mới thoát được cái cảnh tối ngày phải leo nóc nhà khách hàng với cái lưng đau thấu óc...
Đầu thập niên 1990, đĩa CD đang là sản phẩm mới, khan hiếm, có thời điểm giá lên đến hơn 200.000 đồng/đĩa. Biết tôi thích mày mò, thường có nhiều “sáng kiến” khắc phục sự cố, một người bán đĩa ở chợ Huỳnh Thúc Kháng đang có cả ngàn đĩa CD nhạc hải ngoại bị trầy xước, không sử dụng được đã nhờ tôi nghiên cứu xem có cách nào “chữa trị” được không. Dù chưa tìm hiểu nhiều về đĩa CD nhưng tôi biết: Trên nguyên tắc, đĩa CD chịu sự tác động của ánh sáng lúc vận hành. Khi đĩa bị trầy xước, tác động ánh sáng bị sai lệch. Vì vậy, tôi thử đánh bóng cho mặt bảo quản phẳng trở lại. Nhờ vậy, đĩa lại có thể sử dụng tốt. Tôi “chuyển giao” ngay “bí quyết công nghệ” cho bạn mình. Từ đó, chợ Huỳnh Thúc Kháng xuất hiện dịch vụ... đánh bóng đĩa và hoạt động ngày càng nhộn nhịp. Một lần nữa, nhiều người lại chê tôi... “ngốc”, không biết khai thác “bí quyết” để kiếm tiền. Đúng là khi trao “bí quyết”, tôi chỉ nghĩ tới chuyện biến những cái đĩa lẽ ra đã vứt đi thành sản phẩm có thể tái sử dụng.” - Lê Hoàn cười thật hồn nhiên.

Tự học để giúp người khác... tự thực hành
Có một giai đoạn dài, hầu hết sách báo kỹ thuật mà Lê Hoàn cần tiếp cận (cả sách báo trong thư viện lẫn ngoài chợ trời mà anh lùng kiếm được) đều là sách ngoại ngữ. Trong khi đó, vốn tiếng Anh mà Lê Hoàn tích góp trong những năm còn học phổ thông không đủ để đọc, hiểu. Vậy là anh vừa tự học ngoại ngữ, vừa tự học kỹ thuật. Ngoại ngữ không chỉ có tiếng Anh, tiếng Pháp mà còn có cả tiếng Nga, tiếng Nhật, tiếng Trung Quốc... nên chuyện tra cứu từ điển, tìm nghĩa từng từ rồi... ráp lại để suy luận, hiểu cho bằng được tài liệu đề cập đến chuyện gì trở thành điều bình thường.
“Tôi là người có trí nhớ rất kém. Mỗi khi tập trung vào việc nào đó là gần như tôi quên sạch những việc khác. Do đó, tôi tự tập cho mình một thói quen là khi nghiên cứu nhằm hoàn chỉnh một giải pháp, một đề tài nào đó thì phải ghi chép cẩn thận, có hệ thống, với từng phân đoạn, đề mục rõ ràng để khỏi quên và cũng để những người muốn tìm hiểu như mình không mất thêm thời gian, công sức.” - Lê Hoàn bộc bạch.
“Nhược điểm” này đã biến những gì mà anh âm thầm tự nghiên cứu trở thành các chuyên đề có ích cho nhiều người, đúng như ý nguyện của anh. Chuyên đề đầu tiên: “Phân tích cấu trúc bộ phận truyền dẫn đầu video” được viết khi đầu video còn chưa được phép sử dụng rộng rãi (tổ chức hay cơ quan muốn mua, sử dụng phải xin phép) nên anh chỉ cho một ít bạn bè mượn để họ khỏi mất công mày mò. Đến năm 1995, sau khi anh hoàn thành chuyên đề “Windows 95”, một người bạn khuyên anh đem copy, đóng cuốn và... bán. Quen cho, tặng,... không tin chúng sẽ có người mua nhưng anh vẫn nhờ một cửa hàng photocopy làm thử mười bản, tiền sẽ thanh toán... sau. Khi cầm mười bản copy đầu tiên quay ra để thử bắt đầu... “sự nghiệp kinh doanh”, anh mới phát hiện mình chưa khởi nghiệp đã lỗ nặng: chiếc xe đạp không cánh mà bay. May là ngay sau đó, mười bộ chuyên đề ấy được mua sạch. Từ đó, Lê Hoàn giao cho vợ phụ trách... “phát hành” song không độc quyền. Bạn bè anh, ai có điều kiện cứ copy mà phổ biến...
150 chuyên đề, hơn 20 đầu sách đã xuất bản cùng một lượng lớn những phần mềm tiện ích đã được giới thiệu rộng rãi - ấy là quà Lê Hoàn tặng mọi người. Khác với nhiều người, chưa bao giờ Lê Hoàn nghĩ tới việc đăng ký tác quyền cho các sản phẩm này. Anh giải thích: “Trong hành xử, người Á Đông mình có một nhược điểm lớn là hay giấu nghề, nên có nhiều phát kiến rất hữu ích cho cộng đồng đã bị bế kín trong phạm vi hẹp, bị cất giữ làm “của gia bảo”. Điều này cản trở sự tiến bộ của xã hội, vì những người khác phải bỏ nhiều công sức, thời gian đi tìm kiếm cái đã có. Thật ra, những điều tôi nghiên cứu cũng không phải là cái của riêng tôi, nó chỉ là những sản phẩm được sàng lọc, được phát triển trên cái nền tri thức sẵn có. Vì vậy, tôi xem nó là của mọi người. Điều duy nhất tôi muốn nói thông qua e-CHÍP là lời cám ơn với những cuốn sách mà tôi đã đọc. Những điều nhỏ nhoi mà tôi đã làm cho mọi người đều có sự bắt nguồn từ những cuốn sách đó. Đến với e-CHÍP, tôi mong muốn có thêm cơ hội thực thi tâm niệm của mình”.
Do sức khoẻ Lê Hoàn không tốt nên dù anh là Thư ký Toà soạn, đội ngũ e-CHÍP vẫn thường xuyên động viên anh làm việc ở nhà, hạn chế đi lại. Mặc dù vậy, Lê Hoàn vẫn nhờ anh em đưa, đón mỗi ngày. Từ khi chuẩn bị cho việc ra mắt e-CHÍP đến nay, Lê Hoàn vẫn là một trong những người đến sớm nhất và gần như ra về trễ nhất trong ngày. Anh tâm sự: “Tôi xem việc gia nhập đội ngũ những người thực hiện e-CHÍP như dấn thân vào một thử thách mới. Tuy công việc chẳng nhẹ nhàng gì so với thể lực của mình nhưng tôi tin rằng e-CHÍP sẽ đạt được mục tiêu đề ra và đó cũng là mục đích của tôi - góp phần xã hội hoá tin học”.