eChip - Hiep si CNTT

Vượt qua bóng tối

Năm 1991, Nguyễn Quốc Phong - nguyên Trưởng phòng Kế hoạch của một công ty xuất nhập khẩu ở Đồng Nai chết đi, sống lại rồi... tưởng như chết thêm một lần nữa khi bác sĩ thông báo anh đã mù. Trước đó, một chiếc xe công nông chở lồ ô dài ngoằng đã quẹt vào xe của anh và theo lời kể của những người chứng kiến vụ tại nạn này thì... một con mắt của anh dính trên đầu một cây lồ ô...

Sống không đơn giản chỉ là tồn tại
33 tuổi và bỗng nhiên tất cả vuột mất khi tương lai đang rộng mở. Tuy vậy, Phong đã tự trấn tĩnh rất nhanh: “Dù sao, mình vẫn còn sống và phải làm được điều gì đó có ích cho mình, cho mọi người chứ không thể chỉ sống giống như... đang tồn tại”!
Xuất viện, Phong đến gõ cửa trường Nguyễn Đình Chiểu xin vào học chữ nổi Braille nhưng chỉ được dự thính vì đã... quá tuổi đi học. Anh còn tiếp tục theo học “phụ đạo” ngoài giờ ở Câu lạc bộ Bừng Sáng để “xóa mù Braille”. Nghe bảo ở Pháp có Association Valentin Haüy - một trường rất nhiều kinh nghiệm trong việc dạy người khiếm thị, anh nhờ một bác sĩ xin giúp học bổng của nơi này...
Association Valentin Haüy là một trường phục hồi chức năng cho những người sắp bị mù hoặc mới mù. Phong chọn học tin học theo định hướng của Pháp: Biến máy tính và internet thành phương tiện giao tiếp, vừa có thể giúp người khiếm thị kiếm sống. Năm 1996, lần đầu tiên sau năm năm bị mù, Phong tiếp xúc trở lại với máy tính. Phong biết đến màn hình chữ nổi, máy in chữ nổi, phần mềm hỗ trợ đọc màn hình JAWS (người sử dụng gõ phím nào, thực hiện thao tác gì máy đều báo cho họ biết bằng tiếng Anh). Những MS-DOS, Lotus 1-2-3 mà anh đã từng học qua giờ đã lỗi thời, Phong hăng hái làm quen với Windows, Excel, Access,... Học cách sử dụng những phần mềm chuyển hóa chữ thường trong tiếng Anh sang chữ Braille và ngược lại. Để hình dung người khiếm thị có thể kiếm sống thế nào với sự trợ giúp của máy tính, Phong xin vào thực tập ở một công ty (có 15 người thì 13 người bị khiếm thị, trong số này có cả giám đốc) chuyên thực hiện báo, sách dành cho người khiếm thị: chuyển thông tin trên các nhật báo ra chữ Braille, viết hoặc dịch sách sang chữ Braille,... để in, bán cho người khiếm thị. Thời điểm này, Phong đã được hướng dẫn cách truy cập mạng để tìm thông tin, gởi và nhận e-mail. Phong kể: “Người khiếm thị học sử dụng máy tính khó gấp trăm lần người bình thường do phải tập nghe để đọc màn hình, tập dùng bàn phím cho đúng kỹ thuật vì không thể dùng chuột,... Tuy vậy, tôi vẫn cố hết sức vì tôi tin với công nghệ thông tin, tôi có thể tìm lại chính mình”.

Giúp người khác sống hữu dụng
Khi quay về Việt Nam, Phong bắt đầu tính đến chuyện đem kiến thức, kỹ năng đã học ra giúp những người đồng cảnh ngộ. Đầu tiên là tập hợp trẻ em khiếm thị để dạy. Vì nhà quá nhỏ, Phong phải gởi học trò ở nhờ nhà hàng xóm. Năm 1999, gia đình và bạn bè hỗ trợ anh xây nhà để lập “Mái ấm Thiên Ân” (diện tích sử dụng khoảng 120m2 ở phường 16, quận Tân Bình, TPHCM). Bây giờ, ở Thiên Ân đang có 13 con người thuộc nhiều độ tuổi sống chung với nhau vừa như cha con, vừa như thầy trò, vừa như anh em. Hầu hết học trò của Phong là dân ở tỉnh. Ai thương cảm hoàn cảnh, giới thiệu họ đến đây, Phong cũng nhận. Từ Thiên Ân, nhiều học trò của Phong đã đủ khả năng tự lập để xin ra riêng...
Ngoài việc dạy chữ, dạy nhạc, dạy làm quen với máy tính, Phong còn làm sách cho học trò. Anh đã dịch “Phương pháp viết nhạc bằng chữ Braille”, “Phương pháp ký âm”,... rồi chuyển thành chữ Braille cho học trò học. Bởi chưa có phần mềm chuyển các file chữ bình thường sang chữ Braille nên công việc làm sách của anh rất cực: phải gõ lại bằng chữ Braille rồi mới in ra chữ Braille cho học trò đọc. Mới rồi, một sinh viên công nghệ thông tin tình nguyện đến kèm tin học cho các em ở Thiên Ân đã cùng Phong thực hiện xong một phần mềm mang tên MATA Braille Translator, giúp chuyển các file chữ thường sang chữ Braille. Phong hào hứng lắm, anh bảo: “Phần mềm này đang được dùng thử nghiệm. Nếu thành công, nó sẽ giúp tôi rất nhiều trong việc làm sách, nhất là việc tận dụng những file chữ bình thường đang có sẵn trên internet”.
Phong còn nhận được sự hỗ trợ từ nhóm lập trình của thạc sĩ Đinh Điền - trường Đại học Khoa học tự nhiên TPHCM trong việc soạn thảo phần mềm VCL - xử lý ngôn ngữ tiếng Việt để giúp học trò tiếp cận máy tính trong khi các em chưa rành tiếng Anh, chưa thể tận dụng hết tính năng của phần mềm JAWS. VCL hiện có năm phân hệ: tập đánh máy, soạn thảo văn bản, từ điển Anh-Việt, máy tính tay và lịch. Nếu thạo máy tính, khi học văn hóa, học sinh khiếm thị có thể làm bài tập, bài kiểm tra cho các giáo viên bình thường chấm vì ngay khi các em gõ bằng chữ Braille, VCL đã có thể chuyển sang chữ thường trước khi in.
Bây giờ, Nguyễn Thị Kiều Oanh - thành viên lớn nhất của mái ấm Thiên Ân đang chuẩn bị cho kỳ thi tốt nghiệp trung học cơ sở. Oanh học ở nhà, qua trường Võ Thành Trang ôn thi và sẽ thi ở đó bằng chữ Braille. Bài thi sẽ được mang sang trường Nguyễn Đình Chiểu để thầy cô chấm (cho đến nay, các trường chưa cho phép dùng máy tính trong thi cử). Để hỗ trợ Oanh, Phong chuẩn bị chuyển những cuốn “cua” ôn tập từ chữ thường sang chữ Braille cho Oanh học vì “mới chỉ có sách giáo khoa bằng chữ nổi do Trung tâm Nghiên cứu Giáo dục trẻ khuyết tật soạn, chứ chưa có “cua” ôn tập thi”. Theo Phong, lo cho một người khiếm thị được học, được thi vẫn rất quý bởi không thể để các em suốt đời mò mẫm trong bóng tối, thiếu hiểu biết, không thể giao tiếp bình đẳng với mọi người khác trong xã hội.

Vẫn bước tới phía trước
Mới đây, Phong rất vui khi vừa mua được một dàn máy in chữ Braille công nghiệp nặng hai tấn với giá... thanh lý. “Sách giáo khoa đang cải cách, nếu chúng tôi không tự chuyển sang sách Braille mới cho học sinh khiếm thị thì các em sẽ không có kịp sách học. In máy công nghiệp vừa nhanh, vừa kinh tế hơn máy in vi tính nên rất hợp với nhiệm vụ này. Trên hết, chúng tôi vẫn ao ước rồi sẽ có ngày những người khiếm thị Việt Nam cũng có báo đọc hàng ngày như ở Pháp...” - Phong nói.
Vì nhiều lý do, hình như những nhà lập trình quên mất rằng đang có một bộ phận khách hàng là người khiếm thị. Chẳng hạn, so với 65.000 từ của từ điển Anh - Việt trong VCL thì Từ điển Lạc Việt đồ sộ hơn nhiều. Nếu những người soạn thảo Từ điển Lạc Việt, hay Study Enghlish 4.0 bổ sung thêm phần thao tác bằng bàn phím để người khiếm thị cũng có thể dùng thì người khiếm thị có thể tiết kiệm được rất nhiều thời gian, công sức,... trong việc thực hiện những phần mềm dành riêng cho họ.
Đáng ngẫm nghĩ là nỗ lực vươn lên của những người như Phong đang gặp nhiều điều trớ trêu từ thực tế, vẫn còn nhiều rào cản không đáng có đối với người khiếm thị nói riêng và người khuyết tật nói chung: Phong hiện đang là sinh viên năm thứ ba Khoa Xã hội học - hệ đào tạo từ xa của trường Đại học Mở bán công TPHCM. Khi thi môn tin học, anh không được cài phần mềm đọc màn hình. Còn dự thi các môn khác thì không được dùng máy tính, phải xách máy đánh chữ theo... Phong tâm sự: “Cần có những phần mềm riêng để hỗ trợ người khiếm thị hội nhập với các sinh hoạt xã hội một cách bình đẳng, song khả năng của chúng tôi thật sự rất hạn chế. Ước chi ngày càng có nhiều “hiệp sĩ” liên kết, giúp chúng tôi trong mục tiêu này...”.

(Mái ấm Thiên Ân hiện có tám máy tính, tất cả đều nhờ sự hỗ trợ của các mạnh thường quân. Trong số này, chỉ có máy của Nguyễn Quốc Phong là có thể nối mạng. Phong đang mong học trò mình cũng được đọc VietNam Net, gởi nhận e-mail hay tham gia chat như mình, song khả năng tài chính của mái ấm này không cho phép.)