eChip - Hiep si CNTT

Không nghe, không nói, vẫn đấng nam nhi

Trong đêm đăng quang cuộc thi Trí tuệ Việt Nam 2001, có một chàng trai với khuôn mặt rất sáng bước lên sân khấu để nhận giải “Nghị lực” nhưng phải có thêm một người đi theo để nói hộ lời cảm ơn. Bởi vì anh không nói được, và không nghe được một gì đêm hội tưng bừng ấy, cũng như từ cuộc sống quanh anh có muôn vàn âm thanh. Sau đó, tại một quán cà phê ở Huế, cuộc bút đàm trên giấy của e-CHÍP với anh cũng diễn ra trong im lặng, kéo dài gần suốt một buổi chiều...

Một phần mềm chữ Hán thay thế Song Kiều?
Năm 2001, Phan Anh Dũng đã hoàn tất bộ từ điển vi liệu chữ Hán sau mấy năm trời vừa mày mò tự học Hán văn, vừa tập hợp dữ liệu và thiết kế phần mềm: một bộ từ điển sử dụng trên máy tính, gồm hơn 13.000 chữ Hán phồn thể hệ mã BIG5, dùng để tra cứu các dữ liệu tổng hợp của tất cả các chữ Hán có trong bộ font phồn thể BIG5, đồng thời giải nghĩa các chữ thông dụng. Từ điển này cho phép tra bằng rất nhiều kiểu: tra theo bộ thủ và số nét, là cách tra phù hợp với giới nghiên cứu Hán Nôm; tra theo mã Thương Hiệt (Simple CangJie), tức tra chữ theo tự dạng, rất có ích khi không biết âm đọc của chữ mà bộ thủ cũng nhìn không ra, thích hợp với người quen sử dụng vi tính chữ Hán; tra theo âm phổ thông chữ Hán - chính là mã Bính âm (PinYin); và tra theo âm Hán-Việt.
Dũng viết ra giấy, kể rằng: Cách tra từ âm Hán Việt ra chữ Hán chính là công dụng rất ích lợi với nhiều người Việt, nhất là với giáo viên và học sinh, khi cần hiểu rõ gốc nghĩa của các từ Hán Việt vốn chiếm số lượng lớn trong tiếng Việt hiện đại. Ngoài ra, với phần mềm từ điển này, người sử dụng có thể đánh chữ Hán tương ứng vào văn bản bằng cách đánh tương ứng của Song Kiều (TwinBridge - một phần mềm để gõ nhập tiếng Hoa đang được nhiều người Việt sử dụng). Chưa hết, bản thân từ điển này đã chứa thâu nhập pháp đánh chữ Hán theo phiên âm Hán Việt (Hán Việt thân nhập pháp), và có thể gõ nhập được các mã tiếng Việt thông dụng VNI, TCVN3, VietWare 2.0, nên có thể chạy trên bất kỳ hệ tiếng Hoa nào, chỉ cần cài đặt và khai báo lại font. Khi chạy kèm theo bộ Song Kiều, sẽ khai báo thâu nhập pháp để đánh âm Hán Việt vào Song Kiều. Khi chạy trên nền Windows tiếng Hoa (Chinese Windows) hay Windows 2000, sẽ cung cấp thêm kiểu gõ mã Unicode và có thể chạy Hán Việt thâu nhập pháp như một chương trình độc lập.
Với phần mềm này, Phan Anh Dũng đã được trao giải “Nghị lực” tại cuộc thi Trí tuệ Việt Nam. Nhiều người ở Huế thường làm việc với văn bản chữ Hán đã sử dụng các tiện ích của phần mềm từ điển này. “Trên cơ sở đó, tôi tiếp tục nghiên cứu hoàn chỉnh việc đưa thêm phần chữ Nôm và tra cứu chữ Nôm, cũng như phần từ điển tra ngược Việt Hán, tạo thành một bộ phần mềm Hán Nôm hoàn chỉnh, có thể chạy độc lập.” - Dũng cho biết. Bộ phần mềm Hán Nôm này đã trở thành một sản phẩm hoàn chỉnh bởi có thêm sự hỗ trợ của Trung tâm Công nghệ Phần mềm Huế (HueSoft) và các nhà nghiên cứu Hán Nôm ở Huế. Dũng tự tin: “Tôi làm nó với tham vọng thay thế cho các bộ phần mềm chữ Hán vẫn được dùng phổ biến lâu nay ở Việt Nam như Song Kiều, Chinese Star”.
Phần mềm này đặt cơ sở trên hệ font Unicode quốc tế, là hướng phát triển tất nhiên của các hệ font chữ tượng hình Trung Quốc, Hàn, Nhật. Vì vậy, nó có thể chạy trực tiếp trên hệ điều hành Windows tiếng Anh thông dụng, không buộc phải cài đặt các trình hỗ trợ tiếng Hoa như Song Kiều, Chinese Star,... Giao diện chính theo phong cách web, thể hiện như một trang HTML trên mạng internet, với phần cơ sở là một bộ browser dùng chính Internet Explorer của Windows để phát động. Với phần mềm này, người ta có thể đánh chữ Hán, chữ Nôm vào văn bản bằng hai font chữ Nôm Minh và Khả, là hai font Unicode bao gồm cả chữ Hán. Tra cứu cả chữ Hán và chữ Nôm nhờ ba tự điển được tích hợp vào phần mềm, gồm Tự điển Hán - Việt (bản của Thiều Chửu có tăng bổ), Tự điển Việt - Hán, Tự điển Nôm - Quốc ngữ. Một chức năng khác của phần mềm: duyệt các trang HTML có chữ Hán trên mạng hay trên đĩa, và hỗ trợ phiên âm Hán Việt tự động để đọc các trang đó. Ngoài ra, phần mềm còn cung cấp nhiều tác phẩm văn học chữ Hán, Nôm kinh điển của Việt Nam và Trung Quốc, dưới dạng sách điện tử tích hợp vào phần mềm. Tại nơi làm việc hàng ngày của anh, Dũng mở cho tôi xem trang văn học với đầy đủ văn bản Hán, Nôm, Việt từ thơ văn Lý-Trần cho đến Truyện Kiều, Chinh Phụ ngâm; từ Kinh Thi cho đến Tam Quốc diễn nghĩa, Tây du ký... “Tôi mê văn thơ cổ nên tích hợp thêm trang tư liệu này để phần mềm bớt khô khan, ngoài ra nó có thể giúp người sử dụng tự học chữ Hán, Nôm.” - Dũng kể ra trên giấy. “Độc chiêu” của phần mềm này chính là khả năng phiên tự động ra âm Hán Việt và tra nghĩa trực tiếp ngay khi đọc, nên nhiều người có thể thưởng thức các tác phẩm văn học trong sách điện tử, dù chưa qua một trường lớp nào về Hán Nôm cả.

Một đấng nam nhi
Sau khi mở cho tôi xem phần mềm Hán Nôm 2002 chạy thế nào, Dũng giằng tờ giấy hí hoáy: “Ra quán cà phê đi thôi. Tôi đã ngồi trước máy tính suốt cả tuần này rồi!”. Chúng tôi kéo ra quán cà phê trước nhà anh ở đường Huỳnh Thúc Kháng, bên cạnh sông Đông Ba.
Và câu chuyện lại tiếp tục dài ra trên những trang giấy: “Anh có biết âm thanh gì chung quanh chúng ta lúc này không?”. “Âm nhạc phải không? Tôi đã không còn biết gì đến nó nữa. Thật tiếc!”. Thấy Dũng tư lự một hồi lâu, tôi liền chuyển sang chuyện khác. “Tấm gương nào khiến anh khâm phục và noi theo?”. “Tôi là người không viễn vông, không thích tôn sùng thần tượng”. “Chắc anh có biết Xi-ôn-cốp-xki?”. “Đó là ông tổ của ngành tên lửa và du hành vũ trụ Nga. Ông ta cũng điếc như tôi đấy”... Nhiều người khách trong quán không hiểu câu chuyện trong im lặng của chúng tôi, song chị chủ quán thì đã quen với người khách đặc biệt ấy. Khi tôi hỏi về Dũng, chị không nói, chỉ đưa ngón tay cái lên ý chừng muốn nói “Số 1”! Chị chủ quán cà phê cũng đã nhập tâm cái thứ ngôn ngữ trong lặng im của Dũng...
Phan Anh Dũng sinh năm 1958 tại Hải Phòng (ba mẹ người Huế tập kết ra Bắc). Năm 8 tuổi, một cơn sốt ác tính ập đến với cậu bé Dũng. Cơn bệnh biến chứng cướp đi giọng nói và thính giác của Dũng. Từ một cậu bé tính tình nhanh nhẹn, hiếu động, cười nói suốt ngày, Dũng chỉ còn khả năng giao tiếp với chung quanh qua thứ ngôn ngữ bằng tay quá sức vất vả. Nhưng, cũng ngay từ đó, ý chí nỗ lực vượt qua số phận đã trỗi dậy nơi cậu. Dũng chỉ còn một niềm vui là sách vở, bằng một cách duy nhất là tự học, bắt đầu từ những bài vỡ lòng mà bạn bè cùng lớp ở trường tiểu học chép giúp vào vở khi cậu nằm viện. Gặp cái gì khó quá mới hỏi thầy, còn lại thì cố vắt óc mà nghĩ cho ra. Hôm nay không ra thì ngày mai, ngày kia sẽ ra, bởi không phải lúc nào cũng có thầy bên cạnh để hỏi. Bằng cách đó, Dũng đã học đến lớp 9 hệ mười năm ở trường cấp III Ngô Quyền, ngôi trường nơi nhạc sĩ Văn Cao đã trưởng thành. Giải phóng miền Nam, gia đình chuyển về Huế, Dũng theo học tiếp ở trường Quốc Học.
Năm 1976, Dũng đậu vào Đại học Tổng hợp TPHCM với số điểm đủ đi học nước ngoài, nhưng vì khuyết tật nên anh đã không thể theo học được. Năm sau, Dũng đậu vào khóa đầu tiên của khoa Vật lý Đại học Tổng hợp Huế.
“Học chung với những sinh viên bình thường thì làm sao anh có thể tiếp thu được bài giảng của thầy?” - tôi viết thêm một câu phỏng vấn.
“Tôi nhìn những gì thầy viết trên bảng và suy luận, nhưng chủ yếu là tự đọc sách mà thôi, suốt cả bốn năm như thế” - Dũng viết đáp.
Tiến sĩ Đỗ Nam, Giám đốc Sở Khoa học, Công nghệ Thừa Thiên-Huế, người từng là giáo viên chủ nhiệm suốt bốn năm đại học của Dũng (1977-1981), nhận xét: “Phan Anh Dũng có năng lực tư duy trừu tượng thuộc loại khá, học rất giỏi, cả về môn ngoại ngữ khiến nhiều người không hiểu cậu ta học kiểu gì mà được như vậy. Khi phân ngành, Dũng chọn hướng vật lý lý thuyết...”. Quả thật, điểm môn thi nào của Phan Anh Dũng cũng đạt từ loại khá trở lên, còn luận văn tốt nghiệp đạt điểm tối đa. Ra trường, Dũng về làm việc ở Công ty Sách và Thiết bị trường học Huế cho đến bây giờ. Năm 1991, Dũng bắt đầu làm quen với công nghệ thông tin và không thể dứt ra được nữa. Có bao nhiêu tiền, anh dồn vào việc mua sách, photo tài liệu để tự học. Anh ngồi lì suốt ngày ở công ty để tranh thủ được ngồi bên chiếc máy tính mà ở nhà anh không có được. Mãi đến năm 2001, anh mới sắm được chiếc máy xách tay loại second-hand. Năm 1994, Dũng bắt đầu viết những phần mềm đầu tiên, ứng dụng trong công việc quản lý của cơ quan. Năm 1999, Dũng gặp tác giả Nguyễn Thế, một người trẻ rất mê chữ Nôm và họ cùng nhau thực hiện xong hai cuốn sách “Chinh phụ ngâm Hán Nôm hợp tuyển” (NXB Thuận Hóa 2000) và “Truyện Kiều chữ Nôm” (Thuận Hóa 2001). Cơ duyên đó đã đưa đẩy anh đến với chữ Hán và chữ Nôm, một thứ tài sản rất quí giá và giàu có của đất Cố đô.
Chỉ bằng cách đọc sách thôi mà học được chữ Hán và chữ Nôm thì quả là tài tình. Chỗ nào không thể “một mình xoay xở” được thì Dũng tìm đến thầy Nguyễn Đình Thảng, nguyên là giảng viên Hán Nôm của Đại học Tổng hợp Huế, để hỏi bằng giấy. Dũng cười: “ Hoàn cảnh của tôi buộc cái đầu phải làm việc để bù lại. Nếu cái gì cũng hỏi thầy thì mỏi cả tay và giấy đâu cho đủ”.
Tự học để trở thành người bình thường bằng trí thông minh và sự kiên trì. Tự lực để tạo dựng và nuôi sống một gia đình đầm ấm với một vợ, hai con trai và một chỗ đứng đường hoàng trong xã hội, bằng lao động trí óc của mình. Tự tin, ngay từ khi còn nhỏ, bằng niềm tin vào khoa học, để lý giải thế giới chung quanh cũng như sự tồn tại khiếm khuyết của mình. Đó là chân dung của Phan Anh Dũng. Trước mặt tôi là một người đàn ông 45 tuổi điển trai, cương nghị. “Tôi thích nhất câu thơ của Nguyễn Công Trứ: Nợ tang bồng trang trắng mặt nam nhi“. Anh giải thích: Trang trắng tức là trả sạch nợ với đất trời, đó là chí của nam nhi! Vâng, người đàn ông này cũng là một đấng nam nhi thực thụ, và mỗi rủi ro do cơn bệnh quái ác mang đến vẫn chưa bao giờ đủ sức cản đường anh...